Đánh giá năng lực phòng thí nghiệm thông qua kết quả so sánh liên phòng (ILC/PT)
1. So sánh liên phòng trong thử nghiệm và hiệu chuẩn (ILC/PT) như một công cụ đánh giá năng lực kỹ thuật:
So sánh liên phòng (SSLP) là nhiệm vụ hết sức cần thiết đối với các tổ chức đo lường và là hoạt động không thể thiếu trong việc đánh giá năng lực của các tổ chức xin đăng ký, chỉ định, công nhận và duy trì hệ thống quản lý theo tiêu chuẩn ISO/IEC 17025. Kết quả của SSLP được cơ quan quản lý và các tổ chức công nhận sử dụng làm bằng chứng hỗ trợ cho việc công bố khả năng đo hiệu chuẩn (CMCs) của các tổ chức, doanh nghiệp ở phạm vi trong nước và quốc tế.
So sánh liên phòng trong thử nghiệm và hiệu chuẩn (Interlaboratory Comparison/Proficiency Testing – ILC/PT) là hoạt động so sánh kết quả đo giữa nhiều phòng thí nghiệm hoặc phòng hiệu chuẩn thông qua việc đo cùng một mẫu hoặc chuẩn tham chiếu theo chương trình được thiết kế thống nhất. Về mặt đo lường học, ILC/PT không nhằm xác định giá trị đúng của đại lượng đo, mà tập trung đánh giá khả năng của từng phòng trong việc tạo ra kết quả đo phù hợp, nhất quán và có thể so sánh được với các đơn vị khác.
Thông qua ILC/PT, năng lực kỹ thuật của phòng hiệu chuẩn được phản ánh trực tiếp bằng kết quả đo và các chỉ số đánh giá thống kê đi kèm. Đây là phương thức khách quan để kiểm chứng rằng hệ thống đo lường, quy trình kỹ thuật và năng lực nhân sự của phòng hiệu chuẩn đang được kiểm soát hiệu quả, thay vì chỉ dựa trên hồ sơ, tài liệu hay đánh giá nội bộ.
2. Phân tích kết quả ILC/PT trong đánh giá độ phù hợp và độ tin cậy đo lường:
Kết quả ILC/PT thường được đánh giá thông qua các chỉ số thống kê như En, z-score hoặc các tiêu chí phù hợp khác, tùy theo bản chất phép đo và loại hình chương trình liên phòng. Đối với phòng hiệu chuẩn, chỉ số En được sử dụng phổ biến do có xét đến độ không đảm bảo đo của cả phòng tham gia và giá trị tham chiếu. Giá trị En nằm trong giới hạn cho phép cho thấy kết quả hiệu chuẩn của phòng phù hợp về mặt đo lường học và được hỗ trợ bởi việc ước lượng độ không đảm bảo đo hợp lý.
Việc phân tích kết quả ILC/PT không chỉ dừng lại ở việc đạt hay không đạt, mà còn cung cấp thông tin quan trọng về xu hướng sai lệch, độ ổn định của hệ thống đo và tính nhất quán của quy trình hiệu chuẩn. Những sai lệch có hệ thống hoặc sự biến động bất thường trong kết quả liên phòng có thể chỉ ra các vấn đề tiềm ẩn liên quan đến chuẩn đo, điều kiện môi trường, phương pháp hiệu chuẩn hoặc năng lực thực hiện của nhân sự.
Ảnh minh họa
3. Vai trò của ILC/PT trong chứng minh và duy trì năng lực phòng hiệu chuẩn:
Theo yêu cầu của các tiêu chuẩn công nhận phòng thí nghiệm, đặc biệt là ISO/IEC 17025, việc tham gia và đạt kết quả phù hợp trong các chương trình ILC/PT là bằng chứng quan trọng chứng minh năng lực kỹ thuật của phòng hiệu chuẩn. Kết quả liên phòng cung cấp cơ sở độc lập để tổ chức công nhận và khách hàng đánh giá mức độ tin cậy của các kết quả hiệu chuẩn do phòng cung cấp.
Bên cạnh vai trò chứng minh năng lực, ILC/PT còn là công cụ hỗ trợ cải tiến liên tục. Việc định kỳ tham gia các chương trình liên phòng giúp phòng hiệu chuẩn theo dõi hiệu suất đo lường theo thời gian, kịp thời nhận diện các điểm không phù hợp và triển khai hành động khắc phục. Nhờ đó, năng lực đo lường của phòng hiệu chuẩn không chỉ được duy trì mà còn được nâng cao một cách có hệ thống và bền vững.
Trong thực tiễn, hoạt động so sánh liên phòng tại Việt Nam đã được triển khai ở nhiều lĩnh vực đo lường khác nhau. Tuy nhiên, ở một số giai đoạn, các chương trình SSLP còn mang tính phân tán, chưa được tổ chức theo một khuôn khổ thống nhất, giá trị tham chiếu chưa được xác định rõ ràng và kết quả chưa được sử dụng đầy đủ như bằng chứng chính thức trong quá trình đánh giá, chỉ định và công nhận. Những hạn chế này làm giảm hiệu quả của ILC/PT trong việc phản ánh đúng năng lực kỹ thuật của các phòng hiệu chuẩn.
(Trung tâm Nghiên cứu Kiểm định Hiệu chuẩn Đo lường)
